จิตที่ไม่ถูกกระแสพัดพาไป

แม่น้ำไหลไปโดยไม่หยุดนิ่ง เมื่อยืนอยู่บนฝั่งแล้วมองดู เราจะเห็นทิศทางและความเร็วของกระแสน้ำ แต่เมื่อใดที่ถูกดึงเข้าไปในกระแสนั้นแล้ว ก็ยากที่จะรู้ว่าตนกำลังถูกพัดพาไปที่ใด จิตของเราก็มีกระแสเช่นนี้เหมือนกัน เมื่อเราไม่ทันสังเกตแรงที่ดึงจิตให้ไหลไปตาม เราก็มักพูดและกระทำไปตามที่ความคิดบงการเสียทุกครั้ง

อยากเห็น อยากได้ยิน อยากมี อยากรู้สึกมากขึ้นไปอีก ความปรารถนาหนึ่งนำไปสู่อีกความปรารถนาหนึ่งเสมอ เมื่อได้สิ่งหนึ่งมาก็รู้สึกพอใจอยู่เพียงชั่วครู่ แต่ไม่นานก็มองหาสิ่งใหม่อีก เมื่อเราไหลตามความอยากโดยไม่ทันสังเกตว่ามันเกิดขึ้นแล้ว จิตก็ไม่มีที่พักพิง แทนที่จะตำหนิจิตที่อยากได้เพียงอย่างเดียว เราควรมองดูก่อนว่ามันเกิดขึ้นได้อย่างไร และดึงเราไปอย่างไร

ยังมีความอยากที่จะแสดงให้ผู้อื่นเห็นว่า 'นี่คือตัวฉัน' อีกด้วย ยิ่งความอยากให้ผู้อื่นยอมรับและชื่นชมมากขึ้นเท่าใด เราก็ยิ่งหวั่นไหวไปกับปฏิกิริยาของผู้อื่นได้ง่ายขึ้นเท่านั้น เมื่อติดอยู่กับความคิดที่ว่า 'ฉันถูกต้อง' หรือ 'ต้องทำตามแบบของฉัน' ก็ยากที่จะรับฟังสิ่งอื่นใด และความหลงที่ไม่รู้ว่าอะไรกำลังดึงเราไปนี้เอง ยิ่งทำให้กระแสนี้ไหลแรงขึ้นไปอีก

การปฏิบัติไม่ใช่การฝืนให้แม่น้ำหยุดไหล แต่เริ่มต้นเหมือนการมองดูกระแสน้ำจากฝั่ง ด้วยการสังเกตความอยากและความดื้อรั้นที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ในขณะนี้ ลองสังเกตดูว่า 'นี่คือจิตที่อยากมี' 'นี่คือความอยากแสดงตัวตน' 'นี่คือฉันที่ยังปล่อยวางความคิดของตัวเองไม่ได้' เมื่อเราไม่ยึดถือความรู้สึกนั้นราวกับว่ามันคือตัวตนทั้งหมดของเราอีกต่อไป ช่องว่างเล็กๆ ก็จะเปิดขึ้นในนิสัยที่เคยลงมือทำตามทันที

ช่องว่างนี้ไม่ใช่ความเฉยเมยหรือการยอมจำนน แต่เป็นพื้นที่ที่ก่อนจะตอบสนองไปตามที่จิตดึงพาไปนั้น เราได้มองดูก่อนว่าสิ่งใดจำเป็นจริงๆ แม้แต่สิ่งที่อยากพูด เราก็สามารถฟังอีกฝ่ายจนจบได้ แม้แต่สิ่งที่รู้สึกว่าต้องได้มาทันที เราก็สามารถมองดูอีกครั้งว่ามันจำเป็นจริงหรือไม่ การมีสติช่วยให้เราเลือกได้ชัดเจนขึ้นในชีวิตประจำวัน

คำสอนเปรียบนิพพาน ซึ่งคือความพ้นจากกระแสอันเชี่ยวกรากของกิเลส ดั่งเกาะที่ปลอดภัย ความปลอดภัยนั้นไม่ได้เกิดขึ้นก็ต่อเมื่อแม่น้ำหยุดไหลเท่านั้น แต่หมายถึงความสงบที่ไม่ถูกกระแสนั้นพัดพาไปอีกต่อไป ความสงบชั่วขณะในจิตไม่ได้หมายความว่าบรรลุนิพพานแล้ว การมีสติเล็กๆ ในวันนี้คือการฝึกฝนเพื่อนำคำสอนนั้นเข้าสู่ชีวิตของเรา