İyilik Yap, Ama Bunu Yaparken Zihnini Arındır

Dhammapada'da hemen herkesin bildiği bir dize vardır: Hiçbir kötülük yapma, bütün iyiliği yerine getir, kendi zihnini arındır — bu, bütün Budaların öğretisidir. Kısa olmasına rağmen, Buda'nın öğretisinin özünü olduğu gibi taşıyan bir sözdür.

Bu dizede insanların en sık gözden kaçırdığı bölüm üçüncü satırdır. İlk iki satır, kötülük yapmama ve iyilik yapma, genellikle iyi hatırlanır. Ama arkasında yer alan 'kendi zihnini arındır' olmadan, önceki iki satır yönünü kaybeder. Çünkü kötülükten kaçınmanın ve iyilik yapmanın neye doğru olduğunu söyleyen, tam olarak bu üçüncü satırdır.

Peki erdemli davranış nedir? Açgözlülük, öfke ve cehalet olmak üzere bu üç zehri azaltan ya da ortadan kaldıran ve bunların karşısında yer alan şefkatin, bilgeliğin ve iyi bir zihnin büyümesine imkân veren her eylemdir. Bu yüzden erdemli davranış, pratiğe bir hazırlık değildir. Eylemin kendisi zaten pratiktir.

Ama biz iyiliği çoğu zaman yalnızca neden-sonuç hesabıyla anlarız. İyilik yaparsak iyi bir sonuç geri döner ve erdem böyle birikir diye düşünürüz. Bu anlayış yanlış değildir. Ama orada durursak, iyilik bir alışverişe dönüşür. Bağışta bulunurken daha varlıklı olmayı umarız, hizmet ederken takdir edilmeyi umarız, sabrederken bir gün karşılığını almayı umarız. O zaman ne kadar çok iyilik yaparsak, bekleyen zihin de bir o kadar büyür.

Buda'nın üçüncü satırı özellikle eklemesinin anlamı burada yatar. Bağışta bulunmanın amacı daha fazlasına sahip olmak değil, verme eylemiyle birlikte zihnin, tutunduğu ve sıkı sıkıya sarıldığı yerden bir adım geri çekilmesidir. Sabretmenin amacı ileride gelecek bir karşılık değil, sabrederken öfkeli zihnin gücünü yitirmesidir. Bir iyilik tamamlandıktan sonra bakılması gereken şey, ne geri döndüğü değil, zihinden neyin eksildiğidir.

Bu açıdan bakıldığında erdemli davranışın pek çok biçimi vardır. Kimsenin görmediği bir yerde tek başına, sessizce yapılabilir. Bir öğretmenin ya da bilge bir kişinin öğretisine uyarak yapılabilir. Ya da çevredeki insanlara iyi niyeti duyurup birçok kişinin birlikte katılmasına öncülük edilebilir.

Tek başına yapılan erdemli davranışın kendine özgü bir gücü vardır. Kimse bilmediği için takdir edilme isteğinin araya girecek yeri azdır ve bu, kişinin kendi zihnini gözlemlemesi için elverişlidir. Birlikte yapılan erdemli davranışın da birlikteliğin gücü vardır. Bir kişinin başlattığı işe birçok el katılırsa, faydası çok daha genişler ve herkes birbirinin gönlünü yükseltir. Bu yüzden bir iyiliği bilen kişi bunu kendine saklamamalı, yanındaki kişiye önermeli ve birlikte yapabilmeleri için elini uzatmalıdır.

Yalnız ya da birlikte yapılsın, gözetilmesi gereken yer aynıdır. Tek başına yaparken 'ben kimse görmeden bu kadarını yaptım' gururu sinsice içeri sızabilir; birlikte yaparken de 'bu işe ben öncülük ettim' düşüncesi büyüyebilir. Hangisi olursa olsun, iyilik yaptığı düşüncesinde takılı kalınırsa, hafifletilmek istenen zihin bunun yerine daha da ağırlaşır.

Bu yüzden erdemli davranışın büyüğü küçüğü yoktur. Yalnızca büyük bir bağışın pratik olduğu, küçük bir nezaketin ise sayılmadığı söylenemez. Erdemli davranışın derinliğini belirleyen, ne kadar çok yapıldığı değil, o eylem sırasında zihnin nerede olduğudur. Bir kâse yemeği uzatmakta bile zihni arındıran bir pratik bulunabilir; büyük bir iş yaparken yalnızca hesap yapılıyorsa zihin olduğu yerde kalır.

Bugün bir iyilik yaparsan, onu tamamladıktan sonra bir an durup bak. Ne geri döneceğini hesaplamak yerine, o işi yaparken sıkı tutan zihnin biraz gevşeyip gevşemediğine, öfkeli zihnin biraz yatışıp yatışmadığına bak. Bu gözetim olduğunda, iyilik yalnızca sevap biriktirmekle kalmaz, zihni arındıran bir pratiğe dönüşür.

İyiliği sadece yapıp geçme. Onu bir pratik olarak düşünerek yap. O zaman iyilik, yalnızca sevapta kalmaz, olgunlaşıp bilgeliğe dönüşür.