Czyń dobro, lecz oczyszczaj przy tym swój umysł

W Dhammapadzie znajduje się werset znany niemal każdemu: nie czyń żadnego zła, czyń wszelkie dobro i oczyszczaj własny umysł — to jest nauka wszystkich Buddów. Choć krótki, zawiera samą istotę nauki Buddy.

Spośród tych słów ludzie najczęściej pomijają trzecią część. Dwie pierwsze — nie czyń zła i czyń dobro — są zazwyczaj dobrze zapamiętywane. Lecz bez tego, co następuje po nich, „oczyszczaj własny umysł", te dwie pierwsze tracą swój kierunek. To właśnie trzecia część mówi nam, ku czemu naprawdę zmierza powstrzymywanie się od zła i czynienie dobra.

Czym więc jest cnotliwe postępowanie? Jest to każde działanie, które zmniejsza lub usuwa trzy trucizny — chciwość, gniew i złudzenie — i pozwala wzrastać w ich miejsce współczuciu, mądrości i dobremu umysłowi. Cnotliwe postępowanie nie jest zatem przygotowaniem do praktyki. Sam ten czyn jest już praktyką.

A jednak dobre uczynki rozumiemy często wyłącznie w kategoriach przyczyny i skutku: czynimy coś dobrego, w zamian przychodzi coś dobrego, i w ten sposób gromadzą się zasługi. To rozumienie nie jest błędne. Lecz jeśli na nim poprzestajemy, dobry uczynek staje się transakcją. Dając, pragniemy stać się zasobniejsi; służąc, pragniemy być docenieni; znosząc trudy, pragniemy kiedyś zostać wynagrodzeni. Im więcej dobra czynimy w ten sposób, tym bardziej rośnie wraz z nim nasze pragnienie.

Właśnie dlatego Budda dodał trzecią część. Celem dawania nie jest posiadanie więcej, lecz to, by umysł, poruszony samym aktem dawania, cofnął się o krok od miejsca, w którym lgnie i trzyma się kurczowo. Celem cierpliwości nie jest przyszła nagroda, lecz to, by w trakcie znoszenia trudów gniew tracił swoją siłę. To, co należy sprawdzić po dobrym uczynku, to nie to, co do nas wróciło, lecz to, co zostało odjęte z naszego umysłu.

Z tej perspektywy cnotliwe postępowanie przybiera wiele form. Można je czynić cicho, samotnie, tam, gdzie nikt nie widzi. Można je czynić, podążając za nauką nauczyciela lub mądrego przewodnika. Można też podzielić się dobrym zamiarem z otoczeniem, tak by inni mogli się przyłączyć.

Cnotliwe postępowanie czynione samotnie ma swoją własną siłę. Skoro nikt tego nie widzi, jest mniej miejsca na pragnienie uznania, co sprzyja obserwowaniu własnego umysłu. Cnotliwe postępowanie czynione wspólnie ma z kolei siłę wspólnoty — gdy do dzieła jednej osoby przyłączają się ręce wielu, jego dobroczynny skutek znacznie się poszerza, a ludzie wzajemnie podnoszą się na duchu. Dlatego ten, kto zna coś dobrego, nie powinien zatrzymywać tego wyłącznie dla siebie, lecz zachęcić bliskich i wyciągnąć ku nim rękę, aby mogli się przyłączyć.

Jednak czy to samotnie, czy wspólnie, obszar, który trzeba obserwować, jest ten sam. Czyniąc coś w samotności, można ulec cichej dumie: „potajemnie udało mi się zrobić aż tyle". Czyniąc coś wspólnie, może narosnąć myśl: „to ja stoję za tym dziełem". W obu przypadkach, jeśli pozostajemy przy samej myśli, że uczyniliśmy coś dobrego, umysł, który mieliśmy odciążyć, staje się jeszcze cięższy.

Dlatego cnotliwe postępowanie nie ma miary wielkości czy małości. Nie jest tak, że tylko wielki dar staje się praktyką, a drobna życzliwość się nie liczy. To nie ilość ani rozmiar czynu, lecz to, gdzie znajdował się umysł podczas jego wykonywania, decyduje o głębi cnotliwego postępowania. Nawet w podaniu jednej miski ryżu może zawierać się praktyka oczyszczania umysłu, podczas gdy wielkie dzieło, czynione przy samym tylko liczeniu, pozostawia umysł niezmienionym.

Gdy dziś uczynisz coś dobrego, po zakończeniu zatrzymaj się na chwilę. Zamiast obliczać, co do ciebie wróci, sprawdź, czy podczas tego czynu lgnący umysł choć trochę się rozluźnił, czy gniew choć trochę się uspokoił. Kiedy jest ta uważność, dobry uczynek nie kończy się na gromadzeniu zasług, lecz staje się praktyką oczyszczania umysłu.

Nie czyń dobra bezmyślnie. Czyń je, mając na uwadze praktykę. Wtedy dobry uczynek nie pozostaje jedynie zasługą, lecz dojrzewa w mądrość.