Duygular Yönetilebilir

İnsanlar sık sık ‘Bu zaten benim karakterim’ ya da ‘Bu yaşta insan nasıl değişir?’ derler. Uzun süredir yerleşmiş eğilimlerin ve alışkanlıkların kolayca değişmediği doğrudur. Ama bu, şu an ortaya çıkan her duyguyu kaçınılmaz bir kader olarak kabul etmemiz gerektiği anlamına gelmez.

Bir duygu, kim olduğumun tamamı değildir. Şu anda zihinde beliren tek bir olgudur. Öfke, incinme, korku ve nefret ortaya çıkabilir. Hava nasıl değişiyorsa zihnin koşulları da öyle değişir; koşullar bir araya geldiğinde bir duygu belirir, koşullar değiştiğinde de yatışır.

Burada önemli olan, duyguyu inkâr etmek ya da bastırmak değildir. Duygunun söylememizi istediği her şeyi hemen söylemek de değildir. Farkındalık, bu duygunun ortaya çıktığını olduğu gibi kabul etmek ve onu izlemektir.

Bunun yerine bir duyguyu hemen kendimiz sanırsak, o duygu bizi sürükler. ‘Ben öfkeyim’ diye düşündüğümüzde, öfkenin sözlerini söylememiz gereken sözlerle karıştırmak kolaylaşır. Ama ‘Şu anda zihnimde öfke beliriyor’ diye gördüğümüzde, duygu ile eylem arasında küçük bir boşluk açılır. Uygulama işte bu boşlukta başlar.

Öfkelenmek, öfkeyi mutlaka dışa vurmamız gerektiği anlamına gelmez. Önce öfkenin ortaya çıktığını fark edip bir an için onu izleyebiliriz. Duygunun gücü olduğu gibi kalsa bile, bu gücü söze ve eyleme döküp dökmeyeceğimizi seçebileceğimiz bir alan belirir.

Budizm'de farkındalık, duyguyu soğuk bir şekilde seyretmek değildir. Acının nerede ortaya çıktığını bilgelikle görmek ve bu enerjiyi kendimize ya da başkalarına zarar vermeyecek şekilde şefkate yöneltmektir. Uygulama, duyguya kapılmadan bir sonraki sözü ve eylemi bilgece seçmektir.

Duygular bulutlara benzer. Bulutların gökte oluşup dağılması gibi, duygular da koşullara göre belirir ve geçer. Bulutlu bir gökyüzü baştan sona buluttan ibaret olmaz. Aynı şekilde, zihinde beliren öfke de beni öfkenin kendisi hâline getirmez.

Bir duyguyu kavradığımızda o bağlanmaya dönüşür; ona olduğu gibi kapıldığımızda ise kolayca karmaya dönüşür. Ama onu tanıyıp izlediğimizde, aynı duygu uygulama için bir malzeme hâline gelir. Farkındalığın biraz geç gelmesinde bir sakınca yoktur. Sözler zaten söylenmişse, üzerlerinde düşün ve bir dahaki sefere biraz daha erken fark etme alışkanlığını geliştir.

Kişilik, uzun süreli alışkanlığın izlerini taşır; duygu ise anlık bir hareketten ibarettir. Bu anlık hareketleri tekrar tekrar fark etmek, tepki alışkanlıklarımızı değiştirir. Bu alışkanlıklar değiştikçe kişilik, ilişkiler ve yaşamın yönü de yavaş yavaş değişebilir.

O hâlde uygulama, hiçbir duygu hissetmeyen biri olmak değildir. Duygunun ne zaman ortaya çıktığını bilen, ona kapılmayan ve bir sonraki eylemi şefkat ve bilgelikle seçebilen biri olmaktır. Bu, duyguyu yok etmek değil, onun efendisi olmaktır.