Κάντε το καλό, αλλά καθαρίστε το μυαλό σας

Στο Ντάμαπάντα υπάρχει ένας στίχος που όλοι γνωρίζουν: Μην κάνετε κανένα κακό, τηρήστε όλα όσα είναι καλά, και καθαρίστε το δικό σας μυαλό — αυτή είναι η διδασκαλία όλων των Βούδων. Αν και σύντομος, αυτός ο λόγος συμπυκνώνει τον πυρήνα της διδασκαλίας του Βούδα.

Απ' αυτόν τον στίχο, αυτό που οι άνθρωποι συνήθως προσπερνούν είναι η τρίτη γραμμή. Οι δύο πρώτες —μην κάνετε κακό και κάντε το καλό— θυμούνται συνήθως καλά. Όμως χωρίς αυτό που ακολουθεί, «καθαρίστε το δικό σας μυαλό», οι δύο πρώτες χάνουν την κατεύθυνσή τους. Γιατί είναι η τρίτη γραμμή που μας λέει προς τα πού οδηγούν η αποχή από το κακό και η πράξη του καλού.

Τι είναι λοιπόν η ενάρετη πράξη; Είναι κάθε πράξη που μειώνει ή εξαλείφει τα τρία δηλητήρια —την απληστία, τον θυμό και την πλάνη— και επιτρέπει στην απέναντι πλευρά τους, τη συμπόνια, τη σοφία και το ενάρετο μυαλό, να αναπτυχθούν. Η ενάρετη πράξη, λοιπόν, δεν είναι προετοιμασία για την άσκηση. Η ίδια η πράξη είναι ήδη άσκηση.

Ωστόσο, συχνά κατανοούμε το καλό μόνο ως λογαριασμό αιτίας και αποτελέσματος: κάνεις κάτι καλό και κάτι καλό επιστρέφει, και έτσι συσσωρεύεται αξία. Αυτή η κατανόηση δεν είναι λανθασμένη. Αν όμως σταματήσει εκεί, οι καλές πράξεις γίνονται συναλλαγή. Δίνουμε, ελπίζοντας να γίνουμε πιο άνετοι· υπηρετούμε, ελπίζοντας να αναγνωριστούμε· υπομένουμε, ελπίζοντας κάποτε να ανταμειφθούμε. Όσο περισσότερο καλό κάνουμε έτσι, τόσο περισσότερο μεγαλώνει μαζί του η επιθυμία μας.

Εδώ βρίσκεται ο λόγος για τον οποίο ο Βούδας πρόσθεσε την τρίτη γραμμή. Ο σκοπός της προσφοράς δεν είναι να αποκτήσουμε περισσότερα, αλλά να αφήσουμε το μυαλό μας, μέσα από την ίδια την πράξη της προσφοράς, να κάνει ένα βήμα πίσω από το σημείο όπου προσκολλάται και κρατά σφιχτά. Ο σκοπός της υπομονής δεν είναι μια μελλοντική ανταμοιβή, αλλά η χαλάρωση της δύναμης του θυμού όσο υπομένουμε. Αυτό που πρέπει να εξετάσουμε μετά από μια καλή πράξη δεν είναι τι επέστρεψε σε εμάς, αλλά τι αφέθηκε από το μυαλό μας.

Από αυτή την οπτική, η ενάρετη πράξη παίρνει πολλές μορφές. Μπορεί να γίνει ήσυχα, μόνος, εκεί όπου κανείς δεν βλέπει. Μπορεί να ακολουθήσει τη διδασκαλία ενός δασκάλου ή ενός σοφού οδηγού. Και μπορεί να μοιραστεί —να γνωστοποιηθεί σε όσους μας περιβάλλουν, ώστε κι άλλοι να συμμετάσχουν.

Η ενάρετη πράξη που γίνεται μόνος έχει τη δική της δύναμη. Χωρίς κανέναν να παρακολουθεί, υπάρχει λίγος χώρος για την επιθυμία της αναγνώρισης, κάτι που διευκολύνει την παρατήρηση του δικού μας μυαλού. Και η ενάρετη πράξη που γίνεται μαζί έχει τη δύναμη της συλλογικότητας —όταν πολλά χέρια ενώνονται σε ό,τι ξεκίνησε ένα άτομο, το όφελος διευρύνεται, και το πνεύμα του καθενός ανυψώνει το πνεύμα του άλλου. Γι' αυτό, όποιος γνωρίζει κάτι καλό δεν πρέπει να το κρατά για τον εαυτό του, αλλά να το προσφέρει σε όσους είναι κοντά και να απλώνει το χέρι, ώστε να μπορούν κι εκείνοι να συμμετάσχουν.

Ωστόσο, είτε γίνεται μόνος είτε μαζί, αυτό που πρέπει να παρακολουθούμε είναι το ίδιο. Όταν το κάνουμε μόνοι, μπορεί ήσυχα να εισχωρήσει η υπερηφάνεια του «το έκανα αυτό χωρίς να το ξέρει κανείς». Όταν το κάνουμε μαζί, μπορεί να μεγαλώσει η σκέψη «εγώ ήμουν αυτός που το οδήγησε». Και στις δύο περιπτώσεις, αν παραμείνουμε στη σκέψη ότι κάναμε κάτι καλό, το ίδιο το μυαλό που θέλαμε να ελαφρύνουμε γίνεται βαρύτερο.

Επομένως, η ενάρετη πράξη δεν έχει μέτρο μεγάλου ή μικρού. Δεν είναι πως μόνο μια μεγάλη προσφορά γίνεται άσκηση, ενώ μια μικρή καλοσύνη δεν μετράει. Αυτό που καθορίζει το βάθος της δεν είναι πόσο έγινε, αλλά πού βρισκόταν το μυαλό όσο γινόταν. Ακόμα και στο να προσφέρεις ένα πιάτο ρύζι μπορεί να υπάρχει μια άσκηση που καθαρίζει το μυαλό, ενώ μια μεγάλη πράξη που γίνεται μόνο μετρώντας αφήνει το μυαλό αμετάβλητο.

Όταν κάνετε κάτι καλό σήμερα, σταθείτε για λίγο μόλις ολοκληρωθεί. Αντί να υπολογίζετε τι θα επιστρέψει, παρατηρήστε αν η προσκολλημένη σκέψη χαλάρωσε έστω και λίγο, αν ο θυμός καταλάγιασε έστω και λίγο, όσο το κάνατε. Με αυτή την παρατήρηση, η καλή πράξη δεν σταματά στη συσσώρευση αξίας — γίνεται άσκηση που καλλιεργεί το μυαλό.

Μην κάνετε απλώς μια καλή πράξη. Κάντε την έχοντας στο μυαλό σας την άσκηση. Τότε η ενάρετη πράξη δεν παραμένει μόνο αξία, αλλά ωριμάζει σε σοφία.