Làm việc thiện, nhưng hãy thanh lọc tâm mình

Kinh Pháp Cú có một câu ai cũng biết: Không làm các điều ác, vâng làm các điều lành, giữ tâm ý trong sạch — đó là lời chư Phật dạy. Tuy ngắn gọn, nhưng câu này chứa đựng trọn vẹn cốt lõi lời dạy của Đức Phật.

Trong câu kệ này, phần mà người ta thường bỏ qua nhất chính là câu thứ ba. Hai câu đầu — không làm điều ác và làm điều lành — thường được ghi nhớ khá rõ. Nhưng nếu thiếu câu tiếp theo, ‘tự thanh lọc tâm ý’, thì hai câu đầu sẽ mất đi phương hướng. Bởi chính câu thứ ba mới cho biết việc không làm ác và làm lành ấy hướng đến điều gì.

Vậy đức hạnh là gì? Đó là mọi hành động làm giảm bớt hoặc diệt trừ ba độc — tham, sân, si — và giúp cho từ bi, trí tuệ cùng tâm lành ở phía đối lập được lớn lên. Vì vậy, đức hạnh không phải là bước chuẩn bị cho việc tu tập. Chính hành động ấy đã là sự tu tập rồi.

Thế nhưng chúng ta thường chỉ hiểu việc làm thiện theo phép tính nhân quả: làm điều tốt thì sẽ nhận lại điều tốt, và phước đức cứ thế mà tích lũy. Cách hiểu đó không sai. Nhưng nếu dừng lại ở đó, việc thiện sẽ trở thành một cuộc trao đổi. Bố thí mà mong mình được sung túc hơn, phục vụ mà mong được biết đến, nhẫn nhịn mà mong có ngày được đền đáp. Khi ấy, càng làm việc thiện, tâm mong cầu càng lớn thêm.

Đây chính là lý do Đức Phật thêm vào câu thứ ba. Mục đích của việc bố thí không phải là để có được nhiều hơn, mà là để, theo cùng động tác cho đi ấy, tâm mình lùi lại một bước khỏi chỗ tiếc nuối và bám giữ. Mục đích của sự nhẫn nhịn không phải là phần thưởng về sau, mà là để trong lúc nhẫn nhịn, tâm sân hận mất dần sức mạnh. Điều cần xem xét sau khi làm một việc thiện không phải là mình đã nhận được gì, mà là tâm mình đã buông bớt được điều gì.

Nhìn theo góc độ này, đức hạnh có thể mang nhiều hình thức. Có thể âm thầm làm một mình, nơi không ai nhìn thấy. Có thể làm theo lời dạy của thầy hay bậc thiện tri thức. Và cũng có thể chia sẻ ý nghĩa tốt đẹp ấy với những người xung quanh, để nhiều người cùng nhau thực hiện.

Đức hạnh làm một mình có sức mạnh riêng của nó. Vì không ai biết đến, nên tâm mong được công nhận ít có chỗ len vào, nhờ vậy lại càng dễ quán xét tâm mình. Còn đức hạnh làm cùng nhau lại có sức mạnh của sự cùng nhau. Khi nhiều người góp tay vào việc mà một người từng làm, lợi ích sẽ rộng lớn hơn nhiều, và mỗi người lại tiếp thêm sức mạnh cho tâm người khác. Vì vậy, người biết đến một việc tốt không nên giữ riêng cho mình, mà nên khuyên người bên cạnh và đưa tay mời gọi họ cùng tham gia.

Nhưng dù làm một mình hay cùng nhau, chỗ cần quán xét vẫn như nhau. Khi làm một mình, niềm tự hào rằng ‘tôi đã âm thầm làm được chừng này’ có thể lặng lẽ chen vào; khi làm cùng nhau, tâm nghĩ rằng ‘chính tôi đã dẫn dắt việc này’ có thể lớn dần lên. Dù là trường hợp nào, nếu cứ dừng lại ở ý nghĩ rằng mình đã làm việc tốt, thì cái tâm vốn định buông bớt lại càng trở nên dày thêm.

Vì thế, đức hạnh không phân biệt lớn nhỏ. Không phải chỉ có sự bố thí lớn mới là tu tập, còn lòng tốt nhỏ thì không phải. Điều quyết định chiều sâu của đức hạnh không phải là đã làm được bao nhiêu, mà là tâm ở đâu trong lúc làm việc ấy. Ngay cả việc trao một bát cơm cũng có thể là pháp tu làm trong sáng tâm mình, còn làm việc lớn mà chỉ mải tính toán thì tâm vẫn y nguyên như cũ.

Hôm nay, nếu làm được một việc tốt, sau khi làm xong, hãy dừng lại giây lát. Thay vì tính toán xem mình sẽ nhận lại được gì, hãy quán xét xem trong lúc làm việc ấy, tâm tiếc nuối có nới lỏng đôi chút hay không, tâm sân hận có lắng xuống đôi chút hay không. Khi có sự quán xét ấy, việc thiện sẽ không dừng lại ở việc tích phước, mà trở thành pháp tu rèn luyện tâm.

Đừng chỉ đơn thuần làm việc thiện. Hãy làm với tâm nghĩ đến sự tu tập. Khi ấy, việc thiện sẽ không dừng lại ở phước đức, mà chín muồi thành trí tuệ.