Τα συναισθήματα μπορούν να κυβερνηθούν

Οι άνθρωποι λένε συχνά: «Έτσι είναι ο χαρακτήρας μου» ή «Πώς να αλλάξει κανείς σ' αυτή την ηλικία;». Είναι αλήθεια πως οι μακροχρόνιες τάσεις και συνήθειες δεν αλλάζουν εύκολα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να δεχόμαστε κάθε συναίσθημα που προκύπτει τώρα σαν αναπόφευκτη μοίρα.

Το συναίσθημα δεν είναι το σύνολο του εαυτού μου. Είναι ένα φαινόμενο που εμφανίζεται αυτή τη στιγμή στο μυαλό. Μπορεί να προκύψει θυμός, πίκρα, φόβος, μίσος. Όπως αλλάζει ο καιρός, αλλάζουν και οι συνθήκες του νου· όταν συγκεντρωθούν οι κατάλληλες συνθήκες, γεννιέται ένα συναίσθημα, κι όταν αυτές αλλάξουν, το συναίσθημα υποχωρεί.

Το σημαντικό εδώ δεν είναι να αρνηθούμε το συναίσθημα ή να το καταπιέσουμε. Ούτε όμως να πούμε αμέσως ό,τι μας υπαγορεύει. Επίγνωση σημαίνει να αναγνωρίσουμε, όπως ακριβώς είναι, ότι αυτό το συναίσθημα έχει προκύψει, και να το παρακολουθήσουμε.

Αντίθετα, αν πιστέψουμε αμέσως πως το συναίσθημα είμαστε εμείς οι ίδιοι, αυτό μας παρασύρει. Όταν σκεφτόμαστε «είμαι θυμός», εύκολα μπερδεύουμε τα λόγια του θυμού με τα λόγια που πρέπει να πούμε. Αν όμως δούμε «αυτή τη στιγμή γεννιέται θυμός στο μυαλό μου», ανοίγει ένα μικρό κενό ανάμεσα στο συναίσθημα και τη δράση. Εκεί, σ' αυτό το κενό, αρχίζει η πρακτική.

Το ότι νιώθουμε θυμό δεν σημαίνει πως πρέπει να τον εκφράσουμε. Μπορούμε πρώτα να παρατηρήσουμε ότι γεννήθηκε θυμός και να τον παρακολουθήσουμε για λίγο. Ακόμη κι όταν η δύναμη του συναισθήματος παραμένει, ανοίγεται ένας χώρος επιλογής — αν θα την εκφράσουμε με λόγια και πράξεις ή όχι.

Στον Βουδισμό, η επίγνωση δεν είναι ψυχρή παρατήρηση του συναισθήματος. Είναι να βλέπουμε με σοφία πού γεννήθηκε ο πόνος και να στρέφουμε αυτή τη δύναμη προς τη συμπόνια, ώστε να μη βλάψει ούτε εμάς ούτε τους άλλους. Πρακτική είναι να επιλέγουμε με σύνεση τον επόμενο λόγο και την επόμενη πράξη, χωρίς να μας παρασύρει το συναίσθημα.

Τα συναισθήματα μοιάζουν με σύννεφα. Όπως τα σύννεφα σχηματίζονται στον ουρανό και διαλύονται, έτσι και τα συναισθήματα γεννιούνται και περνούν ανάλογα με τις συνθήκες. Ο συννεφιασμένος ουρανός δεν γίνεται ο ίδιος σύννεφο. Με τον ίδιο τρόπο, ο θυμός που γεννιέται στο μυαλό δεν με κάνει ο ίδιος θυμό.

Όταν αρπαζόμαστε από ένα συναίσθημα, γίνεται προσκόλληση· όταν το ακολουθούμε όπως είναι, γίνεται εύκολα κάρμα. Όταν όμως το αναγνωρίζουμε και το παρακολουθούμε, το ίδιο συναίσθημα γίνεται υλικό για πρακτική. Δεν πειράζει αν η επίγνωση έρθει λίγο αργά. Αν τα λόγια έχουν ήδη ειπωθεί, σκεφτείτε τα και καλλιεργήστε τη συνήθεια να τα προσέχετε λίγο νωρίτερα την επόμενη φορά.

Ο χαρακτήρας φέρει τα ίχνη παλιάς συνήθειας, ενώ το συναίσθημα είναι κίνηση της στιγμής. Όταν επαναλαμβάνουμε αυτή την παρατήρηση της στιγμιαίας κίνησης, αλλάζουν οι συνήθειές μας στην αντίδραση. Καθώς αλλάζουν αυτές οι συνήθειες, αλλάζουν σιγά σιγά και ο χαρακτήρας, οι σχέσεις και η κατεύθυνση της ζωής.

Η πρακτική, λοιπόν, δεν είναι να γίνει κανείς άνθρωπος που δεν νιώθει κανένα συναίσθημα. Είναι να γίνει κάποιος που γνωρίζει πότε γεννιέται το συναίσθημα, δεν παρασύρεται από αυτό, και μπορεί να επιλέξει την επόμενη πράξη με συμπόνια και σοφία. Δεν εξαφανίζει το συναίσθημα· γίνεται κύριός του.