Cảm xúc có thể được điều phục

Người ta thường nói: “Tính tôi vốn là như vậy.” “Ở tuổi này thì làm sao mà thay đổi được nữa.” Đúng là những khuynh hướng và thói quen đã ăn sâu từ lâu không dễ gì thay đổi. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta phải chấp nhận cảm xúc đang khởi lên ngay bây giờ như một số phận không thể tránh khỏi.

Cảm xúc không phải là toàn bộ con người tôi, mà chỉ là một hiện tượng đang hiện khởi trong tâm ngay lúc này. Có thể là giận dữ khởi lên, tủi thân khởi lên, sợ hãi và oán ghét khởi lên. Cũng như thời tiết đổi thay, các điều kiện của tâm cũng đổi thay; khi hội đủ điều kiện thì cảm xúc sinh khởi, khi điều kiện thay đổi thì nó lắng xuống.

Điều quan trọng ở đây không phải là phủ nhận hay đè nén cảm xúc. Nhưng cũng không phải là buột miệng nói ra ngay những gì cảm xúc sai khiến. Chánh niệm chính là nhận biết đúng như thật rằng cảm xúc này đang khởi lên, và lặng lẽ quan sát nó.

Ngược lại, nếu ta lập tức tin rằng cảm xúc chính là mình, ta sẽ bị nó cuốn đi. Khi nghĩ rằng “tôi chính là cơn giận”, ta dễ nhầm lẫn những lời cơn giận thốt ra với những lời mình phải nói. Nhưng khi nhìn nhận rằng “cơn giận đang khởi lên trong tâm tôi lúc này”, một khe hở nhỏ sẽ mở ra giữa cảm xúc và hành động. Khe hở đó chính là nơi tu tập bắt đầu.

Có cơn giận không có nghĩa là nhất định phải nổi giận ra ngoài. Trước tiên, ta có thể nhận biết rằng cơn giận đang khởi lên và lặng lẽ quan sát nó trong chốc lát. Dù sức mạnh của cảm xúc vẫn còn đó, ta vẫn có thể lựa chọn xem có nên trút nó ra bằng lời nói và hành động hay không.

Trong Phật giáo, chánh niệm không phải là việc lạnh lùng đứng ngoài quan sát cảm xúc. Đó là dùng trí tuệ nhìn thấy nơi khổ đau đã khởi sinh, rồi chuyển hướng sức mạnh ấy về phía từ bi, để nó không làm tổn hại đến mình và người khác. Không bị cảm xúc lôi kéo, mà vẫn lựa chọn đúng đắn lời nói và hành động tiếp theo — đó chính là tu tập.

Cảm xúc cũng giống như mây. Như mây hình thành rồi tan biến trên bầu trời, cảm xúc cũng theo nhân duyên mà sinh khởi rồi biến mất. Mây che phủ không có nghĩa là cả bầu trời trở thành mây. Cơn giận khởi lên trong tâm cũng không có nghĩa là tôi chính là cơn giận đó.

Nắm giữ cảm xúc thì thành chấp trước, buông mình chạy theo nó thì dễ thành nghiệp. Nhưng nếu nhận biết và quan sát, thì cũng chính cảm xúc ấy lại trở thành chất liệu cho sự tu tập. Dù có nhận biết muộn màng đôi chút cũng không sao. Nếu lỡ đã buông lời rồi, hãy nhìn lại chính mình, và lần sau hãy vun bồi thói quen nhận biết sớm hơn một chút.

Tính cách là dấu vết của thói quen lâu dài, còn cảm xúc chỉ là chuyển động của từng khoảnh khắc. Lặp đi lặp lại việc nhận biết những chuyển động khoảnh khắc ấy sẽ dần làm thay đổi thói quen phản ứng. Khi thói quen phản ứng thay đổi, tính cách, các mối quan hệ và hướng đi của cuộc đời cũng có thể dần dần đổi khác.

Vì vậy, tu tập không phải là trở thành một người không còn cảm nhận bất kỳ cảm xúc nào. Đó là trở thành người biết rõ khi cảm xúc khởi lên, không bị nó cuốn đi, và có thể chọn lựa hành động tiếp theo bằng từ bi và trí tuệ. Không phải là người xóa bỏ cảm xúc, mà là người làm chủ được cảm xúc.