Emoties kunnen worden beheerst

Mensen zeggen vaak: ‘Dit is nu eenmaal mijn karakter,’ of ‘Hoe zou iemand op mijn leeftijd nog kunnen veranderen?’ Het klopt dat diepgewortelde neigingen en gewoontes niet gemakkelijk veranderen. Maar dat betekent niet dat we elke emotie die nu opkomt moeten aanvaarden als een onontkoombaar lot.

Een emotie is niet alles wat ik ben. Het is één verschijnsel dat nu in de geest opkomt. Er kan woede opkomen, verdriet, angst, afkeer. Zoals het weer verandert, veranderen ook de omstandigheden van de geest: als de omstandigheden zich vormen, verschijnt de emotie; verandert de omstandigheid, dan ebt ze weer weg.

Waar het op aankomt, is de emotie niet ontkennen en niet wegdrukken. Het betekent evenmin meteen zeggen wat de emotie je influistert. Bewustzijn is erkennen, precies zoals het is, dat deze emotie is opgekomen, en ernaar kijken.

Geloven we in plaats daarvan meteen dat we die emotie zelf zijn, dan sleept ze ons mee. Denken we ‘Ik ben woede,’ dan verwarren we al gauw de woorden van de woede met de woorden die we zouden moeten spreken. Maar zien we ‘Er komt nu woede op in mijn geest,’ dan ontstaat er een kleine ruimte tussen emotie en handeling. In die ruimte begint de beoefening.

Boosheid voelen betekent niet dat je de boosheid moet uiten. Je kunt eerst opmerken dat er woede is opgekomen en die even bekijken. Ook als de kracht van de emotie blijft, ontstaat er ruimte om te kiezen of je die kracht in woorden en daden omzet of niet.

In het boeddhisme is bewustzijn geen kille observatie van emotie. Het is met wijsheid zien waar lijden is ontstaan, en die energie ombuigen naar mededogen, zodat ze niemand schaadt, ook onszelf niet. Beoefening is met wijsheid het volgende woord en de volgende daad kiezen, zonder je door de emotie te laten meeslepen.

Emoties zijn als wolken. Zoals wolken zich in de lucht vormen en weer oplossen, komen emoties op en gaan ze voorbij naar gelang de omstandigheden. Een bewolkte hemel wordt niet één en al wolk. Zo maakt ook de woede die in de geest opkomt, mij niet tot woede zelf.

Grijpen we een emotie vast, dan wordt ze gehechtheid; volgen we haar zomaar, dan wordt ze al gauw karma. Maar herkennen en bekijken we haar, dan wordt diezelfde emotie stof voor beoefening. Het is niet erg als je er wat later bij bent. Zijn de woorden al gezegd, sta er dan bij stil, en bouw de gewoonte op om het de volgende keer wat eerder op te merken.

Karakter draagt de sporen van een lange gewoonte, emotie is de beweging van een ogenblik. Blijf je die kortstondige bewegingen opmerken, dan verandert je reactiepatroon. Verandert dat patroon, dan kunnen karakter, relaties en de richting van je leven ook stap voor stap veranderen.

Beoefening is dus niet: iemand worden die helemaal geen emotie meer voelt. Het is iemand worden die weet wanneer een emotie opkomt, zich er niet door laat meeslepen, en de volgende daad kan kiezen met mededogen en wijsheid. Niet de emotie uitwissen, maar er meester van worden.