Het onderscheidende zelf loslaten

Alles wat we zien, ontstaat, verandert en vergaat. Mensen en dingen, gedachten en gevoelens blijven nooit precies in dezelfde vorm. Toch legt de leer van vandaag uit dat het moeilijk is de ware aard van alle dingen volledig te kennen als we alleen deze verandering volgen. Alleen wanneer we niet gevangen zitten in het verschijnsel van ontstaan en vergaan, kunnen we kijken naar de werkelijkheid die niet in ontstaan en vergaan te verdelen is.

Dit principe alleen met kennis begrijpen is niet genoeg. Op het moment dat je vasthoudt aan de gedachte 'ik weet de waarheid', vallen het kennende zelf en het gekende object weer in twee uiteen. Als je kijkt door het onderscheidende denken dat zelf en object gescheiden bestaan, zie je alleen de verschillen die aan de oppervlakte verschijnen. Om te ontwaken tot het teken van gelijkheid zonder verschil, moet je ook stoppen om het onderwerp zelf dat waarneemt en beoordeelt als iets vasts en vaststaands te beschouwen.

Dit betekent niet dat je helemaal niets moet zien of denken. Waarneming blijft gebeuren, maar zonder de gedachte 'ik neem waar' erop te zetten. Het is een staat waarin het gewaarzijn helder is, maar dat gewaarzijn niet als 'van mij' wordt opgeëist — de monnik verbindt dit met de niet-geest. Het gaat er niet om de geest met geweld leeg te maken, maar om de oefening waarbij je de kracht loslaat die binnen in de geest voortdurend zelf en ander, goed en fout, winst en verlies uit elkaar houdt.

Denk aan een school. Een school, de leraren, leerlingen en boeken zijn allemaal nodig om te leren. Maar het gebouw zelf, een titel, of de dikte van een boek zijn niet de essentie van het leren. Wat telt, is het werkelijke leren en ontwaken dat door al deze voorwaarden heen gebeurt. Op dezelfde manier zijn de vormen en uitleg van de oefening gereedschappen die de weg aanwijzen. Blijf niet steken bij het vasthouden van de vinger — kijk rechtstreeks naar de waarheid waarnaar hij wijst.

Ook woorden als 'boeddha-natuur' of 'ontwaken' worden weer een object op het moment dat je ze ziet als afzonderlijk bestaande dingen. Een begrip kan een richting aangeven, maar het begrip zelf is niet de waarheid. Deze oefening van wat voorbij ontstaan en vergaan ligt, gaat er niet om te zoeken naar nog een onveranderlijk object tussen de voortdurend veranderende verschijnselen. Het komt dichter bij het stappen uit het kader zelf van het onderscheidende denken dat objecten zoekt en vastgrijpt.

Deze leer kan moeilijk en verheven klinken. Begin daarom bij één klein moment van vandaag. Als er een oordeel ontstaat terwijl je naar iemand kijkt, volg dan niet alleen de inhoud van dat oordeel — kijk ook naar de plek waar 'ik zie deze persoon zo' ontstaat. Veroordeel ook dit waarnemende zelf niet; merk in stilte op hoe het onderscheidende denken ontstaat en weer vergaat.