ธรรมพุทธะถูกสังเกตโดยไม่ยึดติด

คำสอนเกี่ยวกับธรรมชาติของพระพุทธเจ้าสามารถให้พลังแก่ผู้ปฏิบัติได้อย่างมาก หากเราไม่เชื่อว่าเส้นทางแห่งการตื่นรู้นั้นเปิดกว้างสำหรับทุกคน การศึกษาอาจเหนื่อยล้าและโน้มเอียงไปสู่การยอมแพ้ได้ง่าย แต่เมื่อความไว้วางใจนั้นแข็งตัวจนกลายเป็นความคิดที่ว่า "มีบางสิ่งที่ไม่เปลี่ยนแปลงในตัวฉันอยู่แล้ว" ก็เสี่ยงที่จะละทิ้งความหมายทางพุทธศาสนาของการไม่มีตัวตนและการพึ่งพาอาศัยกันเกิดขึ้น

สิ่งสำคัญในคำสอนทุกวันนี้คืออย่ายึดเอาธรรมชาติของพระพุทธเจ้าเหมือนเป็นสิ่งที่เก็บไว้ในใจ ธรรมชาติของพระพุทธเจ้าไม่ใช่สิ่งที่สะสมอยู่ในร่างกาย และไม่ใช่สิ่งที่เราสามารถอ้างเป็นเจ้าของได้ด้วยคำพูด สิ่งที่เราตื่นรู้ไม่ใช่วัตถุภายในแต่เป็นหลักธรรม ในกระแสของทุกสิ่งเกิดขึ้นและผ่านไปตามเงื่อนไขเรามองหาทางที่ถูกต้องซึ่งชัดเจนเมื่อเราไม่ยึดติด

จึงต้องอาศัยปัญญาทางสายกลาง ถ้าเรายึดติดกับความคิดที่ว่า "มีอยู่" เราก็จะเข้าใจธรรมชาติของพระพุทธเจ้าเหมือนอาตมัน ถ้าเรายึดติดกับความคิดที่ว่า "ไม่มีอยู่จริง" เราก็จะสูญเสียทิศทางของการปฏิบัติ ทางสายกลางไม่ใช่การประนีประนอมที่สะดวกระหว่างคนทั้งสอง เป็นปัญญาที่ทำให้เรามองเห็นสิ่งต่างๆ ได้อย่างถูกต้อง โดยไม่ยึดติดกับสิ่งสุดโต่งอย่างใดอย่างหนึ่ง

ลองนึกถึงการขึ้นรูปเครื่องปั้นดินเผา ชามที่ทำเสร็จแล้วไม่ได้ซ่อนอยู่ในก้อนดินเหนียวเหมือนวัตถุ ดิน น้ำ การสัมผัสมือ ความสมดุลของวงล้อ ความร้อนของไฟ และการรอคอยอย่างอดทน จะต้องพบกันอย่างเหมาะสมจึงจะปรากฏชาม นี่ไม่ได้หมายความว่าไม่มีความเป็นไปได้เลย เมื่อมีเงื่อนไขที่เหมาะสมและมือที่ระมัดระวัง ดินเหนียวก็จะถูกเผยออกมาในรูปของชาม

การปฏิบัติก็เหมือนกัน การวางใจในธรรมชาติของพุทธะนั้นไม่ใช่การตั้งมั่นในความคิดที่ว่า "ฉันมีอยู่แล้ว" ไม่ใช่การตัดสินใจว่า "ไม่มีอะไร" และละทิ้งเส้นทาง คือการวางใจในหลักธรรม ไม่ยึดถือความสุดโต่งอย่างใดอย่างหนึ่ง และสังเกตจิตใจอย่างแท้จริงในปัจจุบัน

คำสอนที่ยากอาจเป็นอันตรายได้เมื่อเรานิยามคำเหล่านั้นเร็วเกินไป ยิ่งเรื่องนี้เป็นความจริงมากเท่าไร เราก็ยิ่งต้องพิจารณาสิ่งเหล่านั้นด้วยความถ่อมใจมากขึ้นเท่านั้น สังเกตว่าคุณกำลังพยายามครอบครองสิ่งใด สิ่งใดที่คุณกำลังผลักไสออกไปโดยการปฏิเสธสิ่งนั้น และข้อสรุปใดที่จิตใจกำลังเอนเอียงไปทาง จากการสังเกตนั้น การฝึกจึงเริ่มต้นใหม่อีกครั้ง