จากการตั้งใจให้ใจเกิด สู่ใจที่เกิดขึ้นเอง

เมื่อท่านจัดระเบียบสิ่งที่อ่านและศึกษา ภายหลังท่านย่อมย้อนมองได้ว่าตนเองได้ฝึกฝนสิ่งใดไว้ การปฏิบัติมิได้หยุดอยู่ที่การอ่าน การพิจารณาความหมายและเรียบเรียงให้เป็นระเบียบ เป็นรากฐานให้ท่านก้าวต่อไปได้ บัดนี้ ท่านจะข้ามไปสู่บทถัดไป และพิจารณาคำสอนเรื่องความไร้ความคิดปรุงแต่ง (มูนยอม, 무념) กับการทำงานของใจให้ลึกลงอีกเล็กน้อย

ในซอน (Seon) ของเกาหลี ลังกาวตารสูตรเคยเป็นพระสูตรหลัก แต่หลังท่านฮงอิน (Hongin Sunim) พระสังฆปรินายกองค์ที่ห้า วัชรสูตรจึงมาอยู่ศูนย์กลาง คำสอนสำคัญข้อหนึ่งของพระสูตรนี้คือ "จงให้ใจเกิดขึ้นโดยไม่ยึดติดที่ใด" มีเรื่องเล่าว่าท่านฮเยนึง (Hyeneung Sunim) พระสังฆปรินายกองค์ที่หก ผู้เป็นคนตัดฟืน ได้ยินพระวจนะนี้ ณ ที่ที่ท่านขายฟืนอยู่ และตรัสรู้แก่นสารของพระสูตรในทันที เรื่องนี้ใกล้เคียงตำนาน แต่ก็แสดงให้เห็นว่าคำสอนของวัชรสูตรเปิดกว้างแก่ทุกคน และเป็นสากลเพียงใด

คำสอน "จงให้ใจเกิดขึ้นโดยไม่ยึดติดที่ใด" พิจารณาได้จากฐานของการปฏิบัติ และจากฐานของการตรัสรู้ เมื่ออยู่ในฐานะผู้ปฏิบัติ ท่านต้อง ทำให้ใจนั้นเกิดขึ้น โดยไม่ยึดติดที่ใด เมื่อตรัสรู้แล้ว ใจที่ไม่ยึดติดที่ใดนั้นย่อม เกิดขึ้นเอง ระหว่าง "จงให้ใจเกิด" กับ "ใจเกิดขึ้น" มีความต่างอยู่มาก ถ้อยคำแรกหมายถึงการพากเพียรและปฏิบัติเพื่อให้เป็นเช่นนั้น ส่วนถ้อยคำหลังหมายถึงใจที่ทำงานเป็นธรรมชาติเพราะการตรัสรู้

ก่อนตรัสรู้ ความคิดจำแนกตัดสิน (분별) ความยึดติด และนิสัยที่คุ้นมานานยังคงอยู่ เมื่อพบสิ่งที่ถูกใจ ท่านย่อมยึดไว้ เมื่อพบสิ่งที่ไม่ถูกใจ ท่านย่อมผลักไส ท่านยินดีเมื่อถูกชม และหวั่นไหวเมื่อถูกติ ฉะนั้น ท่านต้องย้อนมองตนเอง และพากเพียรไม่ให้ถูกใจเช่นนั้นลากไป การปฏิบัติคือการให้เกิดความกรุณาและโพธิจิต โดยไม่ยึดติดในสิ่งที่เห็น ในเสียง กลิ่น รส สัมผัส หรือความคิด ไม่จับไว้ซึ่งอดีต ปัจจุบัน หรืออนาคต และไม่ยึดติดแม้ในความคิดว่า "ฉัน"

เมื่อความคิดจำแนกตัดสิน ความผูกพัน และความยึดติดยังคงอยู่ ใจย่อมหวั่นไหวมาก ในบางสถานการณ์ ท่านโกรธอย่างยิ่ง กับบางสิ่ง ความผูกพันอันแรงกล้าก็เกิดขึ้นจนไม่อยากปล่อยวาง ในที่ที่ยังไม่ตรัสรู้ ใจเช่นนี้ย่อมเกิดขึ้นได้ สิ่งที่จำเป็นในเวลานั้นคือความพากเพียรในการมองดูใจและดูแลใจ แทนที่จะถูกลากไปตามความโกรธหรือความผูกพันที่เกิดขึ้น ท่านปฏิบัติเพื่อให้พ้นจากใจนั้นได้

หลังตรัสรู้ พ้นจากการติดขัดของความยึดติดและความผูกพันแล้ว ใจที่ไม่พำนักอยู่ที่ใดย่อมทำงานเอง ท่านไม่จำเป็นต้องจงใจก่อใจขึ้นว่า "ต้องไม่ยึดติด" "ต้องให้เกิดความกรุณา" "ต้องไม่โกรธ" "ต้องไม่จำแนกตัดสิน" ทุกอย่างเป็นไปเองตามธรรมชาติ ที่ท่านฮเยนึงตรัสรู้ ณ ข้อความ "จงให้ใจเกิดขึ้นโดยไม่ยึดติดที่ใด" อาจเข้าใจได้ว่าท่านเห็นการทำงานของใจที่ไม่ถูกสิ่งใดจับไว้ และไม่ติดขัดในความคิดจำแนกตัดสิน ความผูกพัน หรือความหลง

ก่อนตรัสรู้ ท่านฝึกมูจู (무주) คือการไม่พำนักอยู่ที่ใด เมื่อตรัสรู้แล้ว มูจูนั้นย่อมกลายเป็นชีวิตเอง ท่านข้ามพ้นขั้นที่พยายามไม่ให้ใจพำนัก และดำเนินชีวิตอย่างไม่ติดขัด ไม่ถูกความคิดใดจับไว้ ใจทำงานเป็นธรรมชาติ ทว่าไม่เกาะติดสิ่งใด

คำสอนนี้จะดำเนินต่อไปอีกหลายวัน สิ่งที่ท่านไม่พึงมองข้าม ณ ที่นี้ คือในขั้นของการปฏิบัติ ความพากเพียรเป็นสิ่งจำเป็น ใจหลังตรัสรู้ทำงานอย่างอิสระและเป็นไปเอง แต่มิได้หมายความว่าการปฏิบัติในปัจจุบันของท่านจะสำเร็จเองด้วย ในที่ที่ยังไม่ตรัสรู้ ย่อมยากที่จะหยั่งถึงสภาวะใจอันเป็นธรรมชาตินั้นได้เต็มที่ ทุกครั้งที่เห็น ได้ยิน ได้กลิ่น หรือรู้สึก ใจก่อปฏิกิริยามากมาย ท่านต้องย้อนมองเพื่อไม่ให้ถูกปฏิกิริยาเหล่านั้นจับไว้ และพากเพียรข้ามพ้นสิ่งที่ติดขัด ใจที่จะเป็นธรรมชาติหลังตรัสรู้นั้น ในปัจจุบันท่านบ่มเพาะด้วยการปฏิบัติ