Thực Hành Vô Tâm và Cứu Cánh Giác

Hãy quán chiếu tâm vốn thanh tịnh, vượt trên thích và không thích.

Sống giữa đời, bạn không ngừng gặp những cảnh bên ngoài, và tâm thích hay không thích khởi lên theo đó. Khi thấy một viên ngọc đẹp hay một bảo vật quý, lòng muốn sở hữu sinh ra; khi ngửi mùi xạ hương thơm, bạn thấy vui. Cũng vậy, khi gặp thứ dơ bẩn hay mùi hôi thối, sự khó chịu và chối bỏ khởi lên.

Như thế, tâm phản ứng không ngừng ngay khoảnh khắc lục căn gặp lục cảnh, và từ phản ứng ấy, tham và sân, chấp trước và phân biệt khởi lên. Sự vận hành này của tâm trói buộc chúng sinh trong phiền não và khổ đau.

Vậy người tu nên đối diện những cảnh ấy thế nào, và làm sao thực hành vô tâm?

Trước hết, bạn cần hiểu rằng biết thích và không thích khác với bám chấp vào chúng.

Biết cái đẹp là đẹp, cảm nhận cái thơm là thơm, thấy mùi hôi là khó chịu: đó là sự vận hành tự nhiên của các giác quan. Nhưng khi thấy một thứ đẹp mà cho rằng nhất định phải sở hữu, hay gặp thứ không ưa mà cho rằng nhất định phải đẩy đi, tham và sân liền sinh ra.

Vì vậy, thực hành vô tâm không nằm ở việc xóa bỏ cảm giác hay ép ý nghĩ dừng lại. Nó nằm ở việc nhận biết cảnh đúng như nó là, mà không bị cảnh lôi đi.

Khi gặp điều bạn thích, hãy xem tâm tham có khởi lên không. Khi gặp điều bạn không thích, hãy quan sát sự chối bỏ và giận có khởi lên không. Đừng đè nén hay tìm cách trừ bỏ những trạng thái ấy; hãy nhìn chúng như những hiện tượng vô thường, sinh rồi diệt theo nhân duyên.

Đây là thực hành bất thủ bất xả (bulchwi bulsa, 不取不捨): không nắm lấy, cũng không vứt bỏ.

Tuy nhiên, thực hành nhận biết này không có nghĩa là lập tức đạt cứu cánh vô tâm. Nhận ra tham và sân khởi lên rồi buông chúng xuống là một phần của con đường tu tập. Cứu cánh vô tâm là cảnh giới nơi căn bản vô minh, gốc của mọi phiền não, đã hoàn toàn diệt tận.

Vô niệm và vô tâm mà Phật giáo Seon nói đến không chỉ là trạng thái không có ý nghĩ. Đó là thoát khỏi vọng niệm và chấp trước, để trí tuệ của bản tánh vốn thanh tịnh hiển lộ.

Đặc biệt, sự giác ngộ cứu cánh được nhấn mạnh trong tư tưởng đốn ngộ đốn tu của Sunim Seongcheol không phải là sự nghỉ ngơi tạm thời của phiền não. Đó là cứu cánh giác, nơi cả căn bản vô minh cũng đã bị cắt đứt hoàn toàn.

Tâm còn niệm là cảnh giới của chúng sinh; cứu cánh vô tâm là cảnh giới của Phật.

Tuy vậy, nếu vẫn còn ý nghĩ muốn đạt cảnh giới vô tâm, thì vẫn còn người đạt và điều cần đạt. Vô tâm chân thật không trụ ngay cả nơi ý nghĩ về vô tâm.

Khi phân biệt giữa năng tri và sở tri, tức là phân biệt chia cắt chủ thể nhận biết và đối tượng được nhận biết, đã dứt; khi mọi vọng niệm đã diệt và trí tuệ vốn thanh tịnh hiển lộ trọn vẹn, đó là cứu cánh vô tâm và cứu cánh giác.

Cuối cùng, tu tập không phải là rời bỏ thế gian hay đóng kín các giác quan. Đó là sống giữa đời, thấy, nghe và cảm nhận, mà thành tựu sự tự do trong đó tâm không bị bất kỳ cảnh nào trói buộc.

Thấy cái đẹp mà không tham, gặp điều không ưa mà không giận, và trong khi biết rõ tốt xấu, vẫn không trụ nơi chấp trước của việc lấy và bỏ.

Gặp cảnh vừa ý, tâm không trụ lại; gặp cảnh trái ý, tâm không bị buộc. Giữa không lấy cũng không bỏ, trí tuệ của tâm vốn thanh tịnh hiển lộ.

Đây là hướng đi của thực hành vô tâm để mang vào đời sống hằng ngày, và là con đường tiến về cứu cánh vô tâm và cứu cánh giác.